{"id":854,"date":"2016-11-11T09:15:31","date_gmt":"2016-11-11T09:15:31","guid":{"rendered":"http:\/\/blogs.cardiff.ac.uk\/mental-health\/cy\/?p=854"},"modified":"2016-11-11T09:15:31","modified_gmt":"2016-11-11T09:15:31","slug":"siel-syfrdandod-gwersi-ar-gyfer-heddiw","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogs.cardiff.ac.uk\/mental-health\/cy\/siel-syfrdandod-gwersi-ar-gyfer-heddiw\/","title":{"rendered":"Siel-syfrdandod \u2013 Gwersi ar gyfer Heddiw"},"content":{"rendered":"

Ar 1 Tachwedd, i goff\u00e1u canmlwyddiant Brwydr y Somme, un o ddigwyddiadau diffiniol y Rhyfel Byd Cyntaf – siaradais mewn cyfarfod o Gymdeithas Hanes Teuluol Morgannwg am fy ymchwil ar drawma seicolegol a brwydro straen. Mae canmlwyddiant y Rhyfel Mawr wedi’n hatgoffa ni sawl tro o’r dioddefaint enbyd yn y ffosydd a’r effaith arhosol a gafodd ar iechyd corfforol a meddyliol y milwyr. Ar fy nheithiau drwy gofnodion achosion meddygol y Rhyfel Byd Cyntaf yn yr Ysbyty Cenedlaethol ar gyfer y Rhai a Barlyswyd ac Epileptig<\/a> (yr Ysbyty Niwroleg a Niwrolawdriniaeth Cenedlaethol erbyn heddiw) ac Adran Seiciatrig Charit\u00e9 yn ninas Berlin, fe ddes i ar draws cannoedd o achosion o siel-syfrdandod, milwyr oedd wedi’u creithio’n seicolegol gan eu profiadau yn y rhyfel.<\/p>\n

Mae’r cofnodion achos yn cynnig darlun dirdynnol o brofiad y milwyr o ryfela yn y ffosydd, a’u blinder corfforol a meddyliol. \u00a0Maen nhw’n rhoi golwg i ni ar fyd sydd – ers i’r cyn-filwyr olaf o’r Rhyfel Byd Cyntaf farw – bellach yn anhygyrch i ni drwy’r cof. Roedd natur rhyfela diwydiannol modern – gyda’i arfau newydd, byddinoedd mwy o faint, cynnydd yn niferoedd y clwyfedig a natur anhysbys y brwydro – yn cynyddu’r pwysau ar y milwr unigol yn sylweddol. Roedd rhyfela statig neu mewn ffosydd, o’i gymharu \u00e2 rhyfela symudol, yn aml yn gorfodi’r milwr i aros yn yr un safle am ddyddiau – ambell waith prin yn gallu symud, gan y byddai’r symudiad lleiaf yn ei wneud yn darged rhwydd i saethwyr y gelyn. Canlyniad hyn oedd diflastod ac undonedd, goddefolrwydd a diffyg unrhyw beth i fynd \u00e2’u sylw; roedd y milwyr ar eu pen eu hunain gyda’u meddyliau a’u hofnau. Hefyd roedden nhw’n gweld dinistr, cyrff wedi’u malurio a chyrff marw; a sielio di-baid – ambell waith am oriau bwy gilydd, ddydd ar \u00f4l dydd. Roedd dynion a g\u00e2i eu hamlygu i straen fel hyn dan bwysau’n barhaus.<\/p>\n

Pan fyddai’r pwysau’n annioddefol – a allai ddigwydd ar \u00f4l digwyddiad arbennig o ysgytwol neu yn sgil effaith gronnol yr wythnosau a’r misoedd lawer yn y ffosydd – roedd llawer o filwyr yn methu ag ymdopi’n feddyliol a chawsant eu derbyn i orsafoedd clirio cleifion ac ysbytai maes. Amcangyfrifir bod dros 80,000 o filwyr Prydain wedi dioddef yn y fath fodd. Cafodd rhai – yr achosion mwyaf difrifol a pharhaus mae’n debyg – eu derbyn i ysbytai arbenigol ar \u00f4l dod adref.<\/p>\n

Roedd rhai o’r dynion oedd wedi’u derbyn i’r Ysbyty Cenedlaethol yn Queen Square wedi datblygu symptomau nodweddiadol siel-syfrdandod: parlys, ysgwyd, atal, byddardod a ffitiau. Roedd eraill, nad oedd modd iddyn nhw ddianc yn gorfforol rhag tanio’r gelyn, wedi dianc i fan meddyliol gwahanol, cyflwr rhwng cwsg ac effro oedd yn eu galluogi i gadw rhywfaint o bellter o’r byd allanol. Roedd tynnu’n \u00f4l dros dro fel hyn o erchyllterau’r rhyfel – y byddai seiciatryddion modern yn ei roi yn y categori diagnostig ‘cyflyrau datgysylltiol’ – yn gwarchod yr unigolyn rhag cyflyrau emosiynol dwys fel ofn a diymadferthedd.<\/p>\n

Er bod rhai milwyr yn llithro i mewn ac allan o gyflyrau breuddwydiol, roedd eraill yn raddol yn colli pob cyswllt \u00e2\u2019r byd real, gan ddatblygu syniadau rhyfedd, ymddwyn mewn ffyrdd anarferol a chael profiadau nad oedd neb arall yn eu rhannu. Nid oedd y symptomau seicotig hyn yn strategaeth ymarferol, ymwybodol i oroesi neu ymdopi: yn hytrach roedden nhw’n llethu’r unigolyn, gyda byd amgen yn disodli realiti. Roedd rhai cyflyrau seicotig fel pe baent yn datrys problemau neu gyflawni dymuniadau dros dro, ac yn fodd i ddianc rhag sefyllfa bywyd oedd yn peri pryder. Cofnododd Karl Jaspers, y seiciatrydd a’r athronydd o’r Almaen, y ffenomen hon yn awdurdodol yn ei gyfrol ar Seicopatholeg Gyffredinol: ‘Drwy rithdybiau a rhithwelediadau mae ofnau, anghenion, gobeithion a dymuniadau’r unigolyn yn ymddangos yn fyw ac yn real. […] Mae seicosis ymatebol yn gweithredu fel amddiffynfa, noddfa, dihangfa yn ogystal \u00e2 chyflawni dymuniadau. Mae’n deillio o wrthdaro gyda realiti sydd wedi mynd yn annioddefol.’<\/p>\n

Gallai rhai o’r profiadau seicotig hyn droi’n epidemig – gan ledaenu o un milwr i’r nesaf. Yr achos mwyaf enwog oedd Angylion Mons – cwmwl o ryfelwyr angylaidd a ymddangosodd yn Mons gan atal cyrch yr Almaen yn erbyn byddin Brydeinig lawer llai o faint – ond datblygodd llawer o straeon tebyg am ryfelwyr goruwchnaturiol, cestyll hudol a chymylau rhyfedd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.<\/p>\n

Roedd y syniad bod profiadau trawmatig yn gallu ysgogi cyflyrau seicotig yn mynd yn erbyn syniadau seiciatrig traddodiadol: credid bod seicosis yn anhwylder cronig – yn anochel yn arwain at ddirywio deallusol lle byddai\u2019n rhaid aros mewn ysbyty meddwl am oes; ond eto i gyd gwellodd llawer o filwyr a ddatblygodd syniadau seicotig o fewn cyfnod byr.\u00a0 Mewn gwirionedd, mae canfyddiad y mwyafrif o bobl o seicosis wedi parhau’n eithaf monolithig tan y presennol: ceir normalrwydd meddyliol ar un ochr a gorffwylltra, yr ystyrir ei fod yn broblem gronig, ar y llall. Mae’r achosion o seicosis siel-syfrdandod, a’r modd trawiadol y gellir gwella ohono yn aml, yn adrodd stori wahanol: gall digwyddiadau bywyd ysgogi seicosis – ac er bod modd i’r salwch seicotig droi’n gronig, gall hefyd fod yn gyfyngedig i un episod byr.<\/p>\n

Dyma un o’r gwersi meddygol perthnasol o’r Rhyfel Byd Cyntaf, a gadarnhawyd gan waith epidemolegol diweddarach i’r hyn sy’n sbarduno seicosis a’r ffordd mae’n datblygu.<\/p>\n

Ceir gwersi diddorol eraill am y cysylltiadau rhwng straen a salwch meddwl<\/a>, ac roedd diddordeb arbennig gan aelodau Cymdeithas Hanes Teuluol Morgannwg ynddynt:<\/p>\n