Dementia

Dementia

Mae Kim Graham yn Athro Niwrowyddoniaeth Wybyddol ac yn Ddeon Ymchwil yng Ngholeg y Gwyddorau Biofeddygol a Bywyd ym Mhrifysgol Caerdydd. Mae hi’n aelod o Grŵp Llywio Dementias Platform UK ac yn awdur llyfr gan Wasg Prifysgol Rhydychen o’r enw ‘The Evolution of Memory Systems’. Mae ei grŵp ymchwil yn defnyddio dulliau niwroddelweddu uwch sydd ar gael yng Nghanolfan Ymchwil Delweddu’r Ymennydd Prifysgol Caerdydd, er mwyn astudio rhwydweithiau yn yr ymennydd sy’n gysylltiedig â dementia.

Mae hi’n disgrifio’r gwahanol fathau o ddementia a’r arwyddion allweddol y dylid cadw llygad amdanynt.

Arwyddion cyffredin
Mae pob math o ddementia yn arwain at ryw fath o ddirywiad mewn un neu fwy o fathau o wybyddiaeth; gallai hyn fod yn newid mewn gallu rhywun i ganolbwyntio neu anawsterau o ran cofio enwau pobl, gwrthrychau neu ffeithiau am y byd. Gallai hyn gynnwys cael trafferth yn cofio manylion gwyliau diweddar neu fwy o anhawster yn amcangyfrif pellteroedd. Weithiau, gwelir newidiadau mewn emosiynau, cymhelliant a sensitifrwydd i eraill. I ddechrau, gall y newidiadau gwybyddol hyn gael effaith fach yn unig ar fywyd pob dydd, ond dros amser maent yn dod yn fwy amlwg, ac yn effeithio’n gynyddol ar allu’r unigolyn â dementia i wneud gweithgareddau pob dydd.

Ym mhob math o ddementia, mae’r gwaethygiad gwybyddol hwn, boed yn eu gallu i gofio, i dalu sylw, neu ddefnyddio iaith, yn cael ei achosi gan niwed i’r ymennydd. Wrth i’r dementia waethygu, mae eu gwybyddiaeth yn gwaethygu wrth i’r niwed i’r ymennydd ledaenu. Gallai hyn achosi mwy o anawsterau yn y maes gwybyddol a effeithiwyd eisoes (e.e. anghofrwydd) neu gynnydd yn nifer y problemau gwybyddol y mae’r unigolyn yn eu cael, megis newidiadau cymdeithasol ac ymddygiadol ochr yn ochr â phroblemau’r cof.

Gwahaniaethau

Er nad oes gennym ddealltwriaeth lawn o’r hyn sy’n achosi mathau o ddementia, rydym yn gwybod nad ydynt yn cael eu hachosi gan yr un ffactor. Mewn rhai mathau o ddementia, megis dementia fasgwlaidd, mae pibellau gwaed sydd wedi eu niweidio yn effeithio ar lif y gwaed ac yn achosi diffyg ocsigen i’r ymennydd. Mae hyn yn niweidio’r ymennydd ac yn gwneud i’r unigolyn feddwl yn fwy araf, sy’n ei gwneud hi’n anodd canolbwyntio am gyfnodau hir. Dementia fasgwlaidd yw’r ail fath mwyaf cyffredin o ddementia. Mewn mathau eraill o ddementia, megis clefyd Creutzfeldt-Jakob, mae proteinau heintus o’r enw prionau yn gallu ymosod ar yr ymennydd a’i niweidio. Gwelir dementia hefyd mewn pobl â HIV (feirws imiwnoddiffygiant dynol), ac yn yr achos hwn, gall triniaeth gyda chyffuriau gwrthretrofeirysol atal symptomau gwybyddol rhag datblygu ymhellach. Gall yfed trwm yn rheolaidd dros lawer o flynyddoedd hefyd arwain at ddementia alcoholaidd. Mae alcohol yn wenwynig i gelloedd yr ymennydd, a gall yfed yn drwm arwain at lefelau isel o fitamin B1 (thiamin), sy’n niweidio’r ymennydd. Gall rhoi’r gorau i yfed alcohol atal neu wella unrhyw newidiadau gwybyddol yn y math hwn o ddementia.

Gwelir dementia mewn pobl hŷn gan fwyaf. Yn aml, mae symptomau gwybyddol eithaf gwahanol yn gysylltiedig â’r mathau hyn o ddementia. Rydym yn cael y gwahaniaethau hyn oherwydd mae pob math o ddementia yn effeithio ar wahanol rannau o’r ymennydd. Mae’r rhannau hyn o’r ymennydd yn cefnogi gwahanol fathau o wybyddiaeth.

Dementia ymhlith yr henoed
Y math mwyaf cyffredin o ddementia ymhlith yr henoed yw clefyd Alzheimer, ac mae’r cleifion yn ei chael hi’n fwyfwy anodd cofio digwyddiadau pob dydd. Maent yn debygol o fynd ar goll, yn enwedig mewn amgylcheddau anghyfarwydd, ac weithiau’n ailadrodd gwybodaeth neu gwestiynau. Credir bod clefyd Alzheimer yn cael ei achosi wrth i rwydwaith yn yr ymennydd sy’n gysylltiedig â’r cof fethu. Nid yw hyn fel arfer yn achosi problemau gwybyddol, ond mae’n arwain at groniad gwenwynig o broteinau sy’n dechrau niweidio celloedd nerfau. Wrth i’r proteinau hyn gronni, ni all y rhwydwaith hwn yn yr ymennydd weithredu cystal ag o’r blaen, ac mae’r cof yn dechrau methu.

Mae dementia gyda Chyrff Lewy (dyddodion mân o brotein sy’n ymddangos mewn celloedd nerfau yn yr ymennydd) yn rhannu rhai o nodweddion clefyd Alzheimer, ac yn aml yn achosi problemau canolbwyntio sy’n mynd a dod. Bydd rhai pobl yn gweld pethau nad ydynt yn bresennol (rhithweledigaethau) ac mae rhai’n cael rhithdybiadau, ac yn credu mewn pethau nad ydynt yn wir, megis credu bod eu priod yn dwyllwr. Mae problemau symud a chydbwysedd yn gyffredin hefyd, sy’n gallu arwain at gwympau. Mae’r problemau symud hyn yn debyg i’r rhai a welir yng nghlefyd Parkinson.

Ceir hefyd nifer o wahanol fathau o ddementia blaen-dalcennol, a elwir hefyd yn glefyd Pick, yn ddibynnol ar p’un ai llabed flaen neu labed arleisiol yr ymennydd sydd wedi’i heffeithio. Pan fydd y llabed flaen wedi’i heffeithio (amrywiad llabed flaen dementia blaen-dalcennol) gall cleifion ddangos newidiadau yn eu sgiliau cymdeithasol, cymhelliant ac emosiynau. Yn aml, mae’r cleifion yn ymddiddori llai yn y gweithgareddau yr oeddent yn eu mwynhau’n flaenorol, neu’n deall teimladau pobl eraill llai. Weithiau, maent hefyd yn dechrau gweithgareddau newydd nad oeddent yn eu hymddiddori’n flaenorol. Pan fydd y llabed arleisiol yn cael ei heffeithio (amrywiad arleisiol dementia blaen-dalcennol) rydym yn gweld anawsterau ieithyddol, megis anghofio enwau pobl neu wrthrychau a oedd yn gyfarwydd yn flaenorol. Yn y math hwn o ddementia, mae cleifion yn profi colled ddramatig o wybodaeth am y byd ac yn methu â chofio gwybodaeth am anifeiliaid, gwrthrychau a phobl, ac yn cymysgu eitemau yn yr un categori (e.e. cymysgu rhwng buwch, mochyn a dafad). Yng nghamau cynnar amrywiad arleisiol dementia blaen-dalcennol, mae cleifion yn aml yn ei chael hi’n anodd cofio manylion digwyddiadau yn y gorffennol, yn wahanol i gleifion â chlefyd Alzheimer.

Cliwiau gwybyddol a diagnosis
Mae’r gwahanol symptomau gwybyddol a welir ym mhob un o’r mathau hyn o ddementia yn cynnig gwybodaeth bwysig i feddygon sy’n eu helpu i wneud diagnosis yn effeithiol. Drwy gynnal profion ar y cof, defnydd o iaith, gallu i ganolbwyntio a chraffter, ynghyd â mesur gweithrediad symud a chydbwysedd, gall meddygon adnabod y math o ddementia sydd gan y claf a chynnig cyngor meddygol priodol. Gall hyn hefyd helpu gofalwyr, teuluoedd a ffrindiau i benderfynu ar y ffordd orau o gefnogi eu hanwyliaid.

Rhagor o wybodaeth:

https://www.alzheimers.org.uk/info/20007/types_of_dementia

Types of dementia

Frontotemporal dementia (FTD)

Sylwadau

No comments.

Gadael Ymateb

Ni fydd eich cyfeiriad e-bost yn cael ei gyhoeddi. Mae'r meysydd gofynnol yn cael eu marcio *